Do połowy czerwca w gmachu Zbiorów Sztuki we Włocławku można oglądać wystawę "Elżbieta Piwek-Białoborska (1922-1989). Ceramika - Forma - Dekoracja”. Poświęcona jest projektantce ceramiki, współtwórczyni włocławskiego fenomenu fajansu i artystce, która w latach 50.-70. XX wieku wyznaczała kierunki rozwoju tej dziedziny.
Wyroby z dawnych lat są dziś cenione przez kolekcjonerów, a styl włocławski inspiruje współczesnych artystów i rzemieślników. Wyroby "Włocławka" pozostają ważnym elementem polskiej kultury materialnej i świadectwem wysokiego poziomu rodzimego wzornictwa.
Kim była Elżbieta Piwek-Białoborska?
Wspomniana ekspozycja poświęcona jest jednej z najważniejszych postaci polskiego wzornictwa powojennego, nowoczesnej projektantce wzorów i malarce dekoracji wpisujących się stylistycznie w popularny w owym czasie styl new look.
Elżbieta Piwek-Białoborska, absolwentka Państwowego Liceum Sztuk Plastycznych w Poznaniu oraz Wydziału Ceramiki i Szkła (studia w Poznaniu i Wrocławiu, dyplom 1953), od początku swojej drogi zawodowej związana była z projektowaniem ceramiki. W 1953 roku zamieszkała we Włocławku i podjęła pracę w Ośrodku Wzorcującym nr 2 Zjednoczonych Fabryk Fajansu. Jej projekty bardzo szybko trafiły do produkcji, a ona sama stała się jedną z kluczowych projektantek włocławskiego ośrodka wzorniczego, z którym związana była do 1983 roku.
Jaka jest historia Zakładów Fajansu "Włocławek"?
Historia Zakłady Fajansu "Włocławek" jest nierozerwalnie związana z rozwojem polskiego rzemiosła artystycznego i przemysłu ceramicznego. Zakłady te, działające w mieście Włocławek, przez dziesięciolecia były jednym z najważniejszych ośrodków produkcji fajansu w Polsce.
Początki włocławskiej ceramiki sięgają XIX wieku, kiedy to na tym terenie zaczęły powstawać pierwsze manufaktury ceramiczne. Dynamiczny rozwój nastąpił jednak w XX wieku, szczególnie po II wojnie światowej, gdy zakłady zostały upaństwowione i zorganizowane jako duże przedsiębiorstwo produkcyjne. W tym okresie Zakłady Fajansu „Włocławek” zyskały ogólnokrajową, a z czasem także międzynarodową renomę.
Największy rozkwit przypada na lata 60. i 70. XX wieku. Wówczas powstał charakterystyczny styl dekoracyjny, znany jako ceramika włocławska. Naczynia zdobiono ręcznie malowanymi, najczęściej kobaltowymi motywami roślinnymi - kwiatami, liśćmi i ornamentami. Każdy wyrób był niepowtarzalny i miał swój unikatowy numer, co nadawało mu wartość nie tylko użytkową, ale i artystyczną. Konkretne typy formowano ręcznie lub odlewano z gipsowej formy (do której wlewano tzw. mulik fajansowy).
Gotowy produkt wypalano, malowano, szlifowano i na koniec jeszcze razy wkładano do pieca. Artyści-malarze pracujący we Wzorcowni posiadali tę niezwykłą umiejętność, która pozwala im zamiast przytłaczać fajans kolorem, jedynie go ubarwiać, tym samym wydobywając drzemiące w nim piękno.
Zakłady Włocławek zatrudniały wielu artystów plastyków i projektantów, którzy tworzyli wzory łączące tradycję z nowoczesnością. Produkcja obejmowała szeroki asortyment - od talerzy i mis, przez wazony, po dekoracyjne elementy wyposażenia wnętrz. Wyroby trafiały zarówno na rynek krajowy, jak i na eksport, stając się wizytówką polskiego designu.
Transformacja ustrojowa po 1989 roku przyniosła jednak poważne trudności. Zmiany gospodarcze, konkurencja ze strony tańszej produkcji zagranicznej oraz spadek popytu doprowadziły do stopniowego ograniczania działalności. Ostatecznie zakłady zakończyły produkcję w latach 90. Na szczęście fabrykę reaktywowano w 2002 roku - obecnie działa Fabryka Fajansu (fajanswloclawek.pl), która zatrudnia dawnych mistrzów i ręcznie maluje klasyczne wzory.
Motywy na ceramice Piwek-Białoborskiej
Na wystawie zaprezentowane zostały zarówno realizacje użytkowe artystki - galanteria stołowa i formy o charakterze dekoracyjnym - jak i unikatowe obiekty z fajansu i szamotu. Elżbieta Piwek-Białoborska w swojej twórczości ceramicznej nawiązywała do bogatej tradycji, jaką jest ceramika włocławska. Ten charakterystyczny nurt sztuki użytkowej stanowi dla artystki punkt wyjścia do własnych poszukiwań formalnych i interpretacyjnych.
W jej pracach widoczne są typowe dla ceramiki włocławskiej motywy roślinne - kwiaty, liście i ornamenty malowane kobaltem na jasnym tle. Jednak Piwek-Białoborska nie ograniczała się do odtwarzania tradycyjnych wzorów. Przekształcała je, upraszczała lub rozbudowywała, nadając im bardziej współczesny charakter. Dzięki temu jej realizacje zachowują rozpoznawalny styl, a jednocześnie zyskują indywidualny, autorski wyraz.
Wspólnie z Janem Sowińskim i Witem Płażewskim współtworzyła również słynne dekoracje "picassowskie", dziś znane jako "pikasiaki" - talerze, patery i wazony z motywami abstrakcyjnymi. Artystka malowała asymetryczne, geometryczne wzory, łączyła śmiałe plamy barwne z czarnymi liniami o różnej grubości i kształtach.
Eksperymenty z formą
Piwek-Białoborska była artystką otwartą na eksperyment i pracę z formą - poszukiwała nowych efektów barwnych i fakturalnych, opracowała m.in. technikę dekoracyjną zwaną "korą". Był to niezwykle ciekawy efekt jej eksperymentów ze szkliwem. Zdobienie to polegało na nanoszeniu na surową wilgotną skorupę ceramiczną ciekłej masy o różnych kolorach co, po wypaleniu, tworzyło na powierzchni wypukły, barwny relief. Korą zdobiła formy własne oraz przedmioty autorstwa Jana Sowińskiego, zwłaszcza patery i misy.
Obok klasycznych naczyń pojawiały się bardziej swobodne, rzeźbiarskie kształty, które przesuwają ceramikę z obszaru użytkowości w stronę sztuki autonomicznej. Artystka badała relację między funkcją a estetyką, pokazując, że przedmiot codzienny może stać się nośnikiem głębszych treści artystycznych. Nnajbardziej rozpoznawalnym projektem Piwek-Białoborskiej pozostaje lampa "rogata" z 1959 roku, produkowana przez ponad ćwierć wieku i współcześnie ponownie wytwarzana we Włocławku.
W latach 60. i 70. była jedną z najczęściej prezentowanych poza granicami Polski projektantek ceramiki - jej prace pokazywano m.in. we Francji, Włoszech, Jugosławii, USA i ZSRR. Za swoją działalność została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi oraz odznaką "Zasłużony Działacz Kultury".
Włocławska ceramika w ujęciu Elżbiety Piwek-Białoborskiej to nie tylko kontynuacja tradycji, ale także jej twórcze rozwinięcie. Poprzez własne interpretacje i eksperymenty artystka ożywiła lokalne dziedzictwo, nadając mu aktualny wymiar i wpisując je w szerszy kontekst współczesnej sztuki. Wystawa "Elżbieta Piwek-Białoborska (1922-1989). Ceramika - Forma - Dekoracja" to opowieść o formie, dekoracji i twórczej odwadze, która na trwałe wpisała się w historię włocławskiego fajansu i polskiej sztuki użytkowej. Czynna jest do 14 czerwca 2026 roku.
