Smiljan Radić Clarke to chilijski architekt pochodzenia chorwackiego, prowadzący butikową pracownię w Santiago. Jest tegorocznym laureatem Nagrody Pritzkera. Jego twórczość określa się mianem "architektura atmosfery".
Smiljan Radić Clarke to jeden z najbardziej oryginalnych architektów współczesnych, którego twórczość wymyka się prostym klasyfikacjom. Urodzony w 1965 roku w Santiago de Chile przez ponad trzy dekady budował własny język architektoniczny - pełen sprzeczności, eksperymentów i poetyckiej wrażliwości. 12 marca 2026 roku został laureatem Nagrody Pritzkera, uznawanej za najważniejsze wyróżnienie w świecie architektury, przyznawane twórcom o wyjątkowej wizji i wpływie na rozwój tej dziedziny.
Jury, pod kierownictwem Alejandro Aravena, również laureata Pritzkera, doceniło chilijskiego architekta za radykalną oryginalność, eksperymenty materiałowe oraz tworzenie surowej, a zarazem emocjonalnej architektury, która redefiniuje relacje między naturą, krajobrazem a konstrukcją. Podkreśliło również "empatyczne i głęboko ludzkie podejście do projektowania".
"W swojej twórczości umiejscowionej na styku niepewności, eksperymentów materialnych i pamięci kulturowej, Smiljan Radić przedkłada kruchość nad fałszywe dążenie do pewności. Jego budynki wydają się tymczasowe, niestabilne lub celowo niedokończone - bliskie zanikowi - a jednak zapewniają optymistyczne schronienie, przyjmując wrażliwość jako nieodłączny element życia" - czytamy w uzasadnieniu Nagrody Pritzkera.
Smiljan Radić Clarke - droga do architektury
Radić urodził się w Santiago w Chile, w rodzinie migrantów, gdzie chorwacka krew mieszała się z brytyjską. Tuż przed zakończeniem studiów architektonicznych na Papieskim Uniwersytecie Katolickim w Chile oblał egzamin końcowy (był rok 1989) - to był dla niego cios, ale i punkt zwrotny w jego karierze, który go uformował. Przekierował bowiem swoje zainteresowania na historię, sztukę i filozofię (podjął studia w Wenecji) oraz podróże po świecie. Już wtedy zaczęło poruszać go coś więcej niż klasyczne projektowanie budynków - jego podejście łączy refleksję filozoficzną, sztukę i doświadczenie przestrzeni.
W 1995 roku założył własną pracownię w Santiago. Co ciekawe, mimo międzynarodowej sławy, jego studio pozostało niewielkie, co pozwoliło mu zachować rzemieślniczy, niemal intymny charakter pracy. Współpracuje często ze swoją żoną, rzeźbiarką Marcelą Correa, co dodatkowo wzmacnia artystyczny wymiar jego projektów.
Architektura jako doświadczenie, nie obiekt
Najważniejszą cechą twórczości Radicia jest jego podejście do architektury jako doświadczenia – czegoś ulotnego, emocjonalnego i głęboko związanego z miejscem. Jego budynki często sprawiają wrażenie tymczasowych, niedokończonych, a nawet kruchych. Jednak właśnie w tej "niedoskonałości" tkwi ich siła. Jury Nagrody Pritzkera podkreśliło, że jego projekty "wydają się na granicy zniknięcia, a jednocześnie oferują schronienie pełne optymizmu i delikatnej radości".
Radić świadomie odrzuca monumentalność i spektakularność typową dla wielu "gwiazd architektury". Zamiast tego tworzy przestrzenie, które zapraszają do refleksji i osobistego przeżycia. Jego styl bywa określany jako "architektura peryferyjna" – zakorzeniona w lokalnym kontekście, ale jednocześnie uniwersalna.
- Idee zamieszkują rzeczy - mówi. - Zawsze starałem się tworzyć przestrzenie, w których inni mogliby odkryć rodzące się idee.
Smiljan Radić Clarke i jego projekty
Radić unika powtarzalności i nie tworzy "rozpoznawalnego stylu" w tradycyjnym tego słowa znaczeniu. Łączy materiały naturalne i przemysłowe, zestawia przeciwieństwa (na przykład ciężkie kamienie z lekkimi strukturami), tworzy przestrzenie pełne napięcia i harmonii jednocześnie. Jego budynki często wyglądają jak tymczasowe struktury, kruche i podważające tradycyjne pojęcie trwałości. Radić często łączy trwałe, surowe materiały (kamień, beton) z kruchymi formami, co tworzy silne, indywidualne doświadczenie przestrzenne. Projekty Radicia odnoszą się do historii miejsca i lokalnych tradycji - architektura w żaden sposób nie dominuje nad otoczeniem, lecz z nim współistnieje.
Serpentine Pavilion - zakotwiczona kapsuła
Dorobek Radicia obejmuje zarówno domy prywatne, jak i budynki publiczne oraz instalacje artystyczne. Do najsłynniejszych jego projektów należy bez wątpienia Serpentine Pavilion, który powstał w 2014 roku w londyńskich Kensington Gardens.
Serpentine Pavilion to jedno z najbardziej rozpoznawalnych wydarzeń architektonicznych na świecie, odbywające się co roku przy galerii sztuki współczesnej Serpentine Gallery. Od momentu powstania w 2000 roku projekt ten stał się platformą dla eksperymentalnej architektury oraz miejscem spotkań sztuki, designu i publiczności. Każdego lata zapraszany jest inny, światowej sławy architekt lub pracownia, którzy wcześniej nie realizowali budynków w Wielkiej Brytanii. Wśród twórców pawilonu znaleźli się m.in. Zaha Hadid (autorka pierwszego pawilonu), Bjarke Ingels, Sou Fujimoto czy Frida Escobedo. Dzięki temu projekty prezentują szerokie spektrum stylów i podejść - od minimalistycznych struktur po futurystyczne, organiczne formy.
Pawilony są rodzajem tymczasowej instalacji budowanej na kilka miesięcy i pełniącej funkcję przestrzeni publicznej. Odwiedzający mogą w nich odpocząć, uczestniczyć w wydarzeniach kulturalnych, wykładach czy spotkaniach. To sprawia, że architektura przestaje być tylko obiektem do oglądania, a staje się doświadczeniem dostępnym dla każdego. Architekci często wykorzystują nowoczesne technologie, lekkie struktury oraz ekologiczne rozwiązania, badając granice współczesnego projektowania.
Pawilon Smiljana Radicia to przezroczysta kapsuła z powłoką z włókna szklanego, która wydaje się unosić nad trawnikiem. Pawilon sprawia wrażenie zakotwiczonego kamienia, ożywionego przez zmieniające się światło dzienne przefiltrowywane przez jego powłokę. Ta konstrukcja przyniosła architektowi międzynarodową rozpoznawalność.
Guatero - nadmuchany pawilon
Guatero to efemeryczny pawilon zaprojektowany na XXII Biennale Architektury i Urbanistyki w Santiago de Chile w 2023 roku. Projekt ten stanowi przykład charakterystycznego dla Radicia podejścia do architektury jako zjawiska kruchego, tymczasowego i silnie oddziałującego na zmysły.
Forma pawilonu przypomina nadmuchiwany obiekt – jego nazwa "guatero" odnosi się do gumowego termoforu. Konstrukcja została wykonana jako pneumatyczna membrana utrzymywana dzięki ciśnieniu powietrza, co nadaje jej pozorną niestabilność i lekkość. Jednocześnie ta "kruchość" jest pozorna - struktura tworzy pełnoprawną przestrzeń architektoniczną, zdolną pomieścić użytkowników i wydarzenia. Pawilon osiąga monumentalność nie poprzez ciężar i trwałość, lecz poprzez doświadczenie przestrzenne i atmosferę.
Teatro Regional del Biobío - świecąca latarnia
Teatro Regional del Biobío to jeden z najważniejszych współczesnych obiektów kulturalnych w Chile, zlokalizowany w mieście Concepción, nad rzeką Biobío. Budynek został otwarty w 2018 roku jako nowoczesne centrum sztuk performatywnych.
Forma teatru przypomina półprzezroczysty, geometryczny blok, który nocą rozświetla się od środka, tworząc efekt "świecącej latarni". Elewacja wykonana jest z lekkich, półtransparentnych paneli, które nadają budynkowi lekkość i subtelność, mimo jego dużej skali. Ten minimalistyczny, a zarazem wyrazisty wygląd sprawia, że obiekt stał się ikoną architektoniczną regionu.
Wnętrze teatru Radić zaprojektował z myślą o funkcjonalności i akustyce. Znajdują się tu dwie główne sale: większa sala koncertowa oraz mniejsza przestrzeń teatralna, które mogą być wykorzystywane do różnorodnych wydarzeń - od koncertów symfonicznych po spektakle teatralne i taneczne. Dominującym materiałem we wnętrzach jest drewno, które nie tylko poprawia jakość dźwięku, ale także wprowadza ciepłą, przyjazną atmosferę.
Projekt ten odzwierciedla współczesne podejście do architektury publicznej: otwartej, dostępnej i silnie związanej z kontekstem miejsca. Dzięki swojej formie i funkcji Teatro Regional del Biobío stał się symbolem nowoczesnej tożsamości miasta Concepción oraz ważnym punktem na mapie światowej architektury.
VIK Winery - niewidzialna winiarnia
VIK Winery to wyjątkowy projekt architektoniczny zlokalizowany w dolinie Millahue w Chile, niedaleko miasta San Vicente de Tagua. Jest to nie tylko winnica, ale kompleks łączący produkcję wina, architekturę i krajobraz w spójną, artystyczną całość.
Budynek wyróżnia się futurystyczną, niemal rzeźbiarską formą. Jego dynamiczna bryła zdaje się unosić nad ziemią, a zastosowanie materiałów takich jak beton, szkło i metal nadaje mu nowoczesny, industrialny charakter. Charakterystycznym elementem jest perforowana fasada, która filtruje światło i tworzy zmieniające się efekty wizualne w ciągu dnia. Architektura nie dominuje jednak nad otoczeniem - przeciwnie, została zaprojektowana tak, aby harmonijnie wpisać się w krajobraz Andów i rozległych winnic.
Wnętrza VIK Winery są równie imponujące jak jej zewnętrzna forma. Przestrzenie produkcyjne zostały zintegrowane z częścią reprezentacyjną, co pozwala odwiedzającym obserwować proces powstawania wina. Dominują tu surowe materiały, otwarte przestrzenie oraz starannie zaplanowane światło, które podkreśla strukturę budynku i jego funkcję. Całość tworzy atmosferę łączącą technologię z naturą.
Projekt VIK Winery odzwierciedla filozofię Smiljana Radicia, który często łączy architekturę z kontekstem krajobrazowym i kulturowym. Budynek nie jest jedynie miejscem produkcji – staje się doświadczeniem przestrzennym, które angażuje zmysły i podkreśla związek między człowiekiem, naturą i procesem tworzenia. Dzięki swojej unikalnej formie i podejściu do projektowania VIK Winery uznawana jest za jeden z najbardziej innowacyjnych przykładów współczesnej architektury winiarskiej na świecie.
Mestizo Restaurant - bez granic
Restauracja Mestizo zlokalizowana jest w parku Parque Bicentenario w mieście Santiago. Projekt ten łączy funkcję gastronomiczną z wyrafinowaną formą architektoniczną, tworząc przestrzeń otwartą na krajobraz i naturę.
Budynek ma formę lekkiego pawilonu, który sprawia wrażenie unoszącego się nad ziemią. Charakterystycznym elementem jest duży, betonowy dach wsparty na smukłych filarach. Konstrukcja ta nie tylko definiuje przestrzeń, ale także zapewnia cień i ochronę przed słońcem, co ma szczególne znaczenie w klimacie Chile. Przeszklone ściany oraz brak wyraźnych granic między wnętrzem a tym co na zewnątrz sprawiają, że restauracja staje się integralną częścią otaczającego parku.
Jednym z najbardziej rozpoznawalnych motywów projektu jest wykorzystanie wody - budynek otoczony jest płytkimi zbiornikami, które odbijają jego formę i potęgują wrażenie lekkości. Refleksy światła na powierzchni wody zmieniają się w ciągu dnia, nadając przestrzeni dynamiczny charakter.
Wnętrze restauracji zaprojektowano w sposób minimalistyczny, z naciskiem na naturalne materiały i otwartą przestrzeń. Goście mogą cieszyć się widokiem na góry Andów oraz zielone tereny parku, co wzmacnia doświadczenie kulinarne i podkreśla związek architektury z otoczeniem.
Mestizo Restaurant jest przykładem podejścia Smiljana Radicia, w którym architektura nie dominuje nad krajobrazem, lecz współistnieje z nim w harmonii. Projekt ten pokazuje, jak prostota formy i świadome użycie materiałów mogą stworzyć przestrzeń jednocześnie funkcjonalną i poetycką.
House for the Poem - poetycki dom
House for the Poem of the Right Angle to kameralny, poetycki projekt autorstwa Smiljan Radic, inspirowany twórczością modernistycznego architekta Le Corbusiera, a szczególnie jego słynnym art book "Poem of the Right Angle". Obiekt ten powstał w Chile jako eksperymentalna przestrzeń na styku architektury i sztuki.
Forma budynku jest minimalistyczna i surowa - składa się z prostych, geometrycznych brył. Beton, jako główny materiał konstrukcyjny, nadaje całości ciężar i trwałość, jednocześnie kontrastując z delikatnością koncepcji poetyckiej.
Dom nie pełni jedynie funkcji mieszkalnej - jest raczej przestrzenią kontemplacji. Jego skala jest niewielka, a układ wnętrza ograniczony do podstawowych elementów, co sprzyja skupieniu i wyciszeniu. Światło odgrywa kluczową rolę w odbiorze architektury - wpadając przez starannie zaprojektowane otwory, modeluje przestrzeń i podkreśla jej rytm.
Projekt ten odzwierciedla charakterystyczne podejście Radicia, który często traktuje architekturę jako formę narracji lub poezji przestrzennej. House for the Poem of the Right Angle nie jest spektakularnym obiektem w tradycyjnym sensie - jego siła tkwi w prostocie, symbolice i relacji między formą a ideą. To przykład architektury, która wykracza poza funkcjonalność, stając się medium dla myśli i emocji, a także dialogiem z historią modernizmu i jego filozofią przestrzeni.
