Domy podcieniowe to jeden z najbardziej charakterystycznych typów tradycyjnej architektury wiejskiej w Polsce. Ich znakiem rozpoznawczym jest wysunięta przed główną ścianę budynku część wsparta na drewnianych słupach, tworząca rodzaj zadaszonego ganku lub podcienia. Najwięcej takich obiektów zachowało się na Żuławach Wiślanych, gdzie przez wieki rozwijała się specyficzna kultura budowlana związana z życiem na terenach podmokłych i zalewowych.
Początki domów podcieniowych sięgają XVII i XVIII wieku. Rozwijały się przede wszystkim na Żuławach, które po osuszeniu i zagospodarowaniu przez osadników stały się jednym z najbogatszych regionów rolniczych dawnej Rzeczypospolitej. Wpływ na ich wygląd mieli między innymi osadnicy olęderscy (menonici), którzy przyczynili się do rozwoju gospodarki i kultury tego obszaru.
Kim byli Olędrzy?
Olędrzy, inaczej Olendrzy byli osadnikami z Fryzji i Niderlandów, najczęściej wyznania mennonickiego, którzy w XVI–XVII wieku uciekli przed kontrreformacją. Zakładali wsie w Prusach Królewskich, wzdłuż Wisły i jej dopływów, na Kujawach, Mazowszu i w Wielkopolsce. Reprezentowali wówczas najzamożniejszą grupą chłopów. Zachowali wolność osobistą, własną religię i przekonania.
Olędrzy znali się dobrze na melioracji, a w krajobrazie kulturowym kluczową funkcję hydrotechniczną i gospodarczą pełniły wierzby. Przybysze sadzili je wzdłuż rowów melioracyjnych oraz na groblach i wałach. Wierzby poprzez silny system korzeniowy skutecznie osuszały podmokłe tereny, a ich regularnie ogławiane gałęzie (tworzące charakterystyczny pokrój "głowiasty") dostarczały wikliny do budowy umocnień brzegów i plecionych płotów zatrzymujących żyzny muł rzeczny podczas powodzi.
Cechy charakterystyczne domów podcieniowych
Dom podcieniowy łączył w sobie funkcje mieszkalne, gospodarcze i reprezentacyjne. Był zwykle budynkiem szerokofrontowym, w którym pod jednym dachem znajdowała się część mieszkalna oraz gospodarcza. Wysoki dach chronił przed deszczem i śniegiem, a podcień zapewniał miejsce do pracy, przechowywania sprzętów oraz ochronę wejścia do domu.
Charakterystyczna konstrukcja (konstrukcja szkieletowa, tzw. mur pruski lub drewniana) opierała się na drewnianych słupach, często bogato zdobionych. Domy były dostosowane do warunków panujących na terenach, które zasiedlali Olędrzy - narażonych na powodzie i wymagających szczególnych rozwiązań budowlanych. Liczba słupów podcienia bywała różna - od czterech do nawet dziewięciu sztuk – i często świadczyła o zamożności gospodarza, a dokładniej o powierzchni posiadanej ziemi liczonej we włókach (dawnej jednostce miary). Im bardziej okazały podcień, tym większy był prestiż właściciela.
W XIX wieku wiele domów podcieniowych przebudowano lub zastąpiono innymi budynkami. Po II wojnie światowej ich liczba gwałtownie spadła, ponieważ zmieniła się struktura ludności Żuław, a tradycyjne gospodarstwa straciły swoje znaczenie. Obecnie zachowane obiekty podcieniowe są cennymi zabytkami dokumentującymi dawny krajobraz kulturowy regionu.
Gdzie można zobaczyć domy podcieniowe?
Najlepszym miejscem do poznania tej architektury są:
- Żuławy Wiślane - przede wszystkim okolice Nowego Dworu Gdańskiego, Malborka i Gdańska.
- Trutnowy - znajduje się tam jeden z najbardziej znanych zachowanych domów podcieniowych.
- Żuławki - wieś z dużą liczbą zabytkowych obiektów.
- Miłocin - znajduje się tu dom podcieniowy z dobrze zachowanym wnętrzem.
- Muzeum Żuławskie w Nowym Dworze Gdańskim - miejsce, gdzie można poznać historię regionu i jego architektury.
- Park Etnograficzny w Wdzydzach Kiszewskich - można tam zobaczyć przykłady tradycyjnego budownictwa Pomorza, choć nie wszystkie obiekty reprezentują typowe domy żuławskie.
Dom podcieniowy w Trutnowach
Dom w Trutnowych jest jednym z najbardziej okazałych domów podcieniowych na Żuławach. Zbudowany został w latach 1720-1726 przez Holendra Petera Lettahn dla Georga Basenera. Duże wrażenie robi podcień domu wsparty na ośmiu słupach, który jednoznacznie wskazuje, że gospodarz był bogaty. Ilość słupów w podcieniu mogła wynosić od czterech do nawet dziewięciu sztuk i świadczyła o zamożności właściciela, a dokładnie o powierzchni posiadanej ziemi liczonej we włókach.
Wewnątrz zachowany został oryginalny układ pomieszczeń z dużą sienią, izbą, piętrową galerią i tzw. czarną kuchnią (inaczej dymną, to znaczy wydzielonym pomieszczeniem gospodarczym, które nie miało komina. Dym z otwartego paleniska uchodził tam bezpośrednio przez otwór w powale na strych lub do sieni. Z czasem ściany i sufit pokrywały się grubą warstwą czarnej sadzy i stąd wzięła się nazwa izby).
Dodatkową atrakcją dla zwiedzających jest umieszczony w domu skansen miniatur przedstawiający kilkanaście replik obiektów architektonicznych w skali 1:100, charakterystycznych dla budownictwa żuławskiego.
Dom podcieniowy w Żuławkach
Wieś jest często nazywana "żywym skansenem" architektury żuławskiej, ponieważ zachowało się tutaj wiele zabytkowych budynków typu podcieniowego, które przypominają o bogatej historii regionu. Ta niewielka wieś, położona w pobliżu Zalewu Wiślanego, zachowała wyjątkowy charakter dawnej osady żuławskiej - z historycznym układem przestrzennym.
Dom podcieniowy w Miłocinie
Dom w Miłocinie jest jednym z najbardziej znanych przykładów dużych żuławskich domów podcieniowych. Jego rozbudowany podcień pokazuje, jak okazałe mogły być siedziby bogatych gospodarzy. Dom został wybudowany w 1731 roku i ma charakterystyczne cechy budynków należących do olęderskich osadników. Wewnątrz nad drzwiami do sieni wyryto inicjały właścicieli oraz rok budowy, natomiast w sieni zobaczyć można ozdobną, drewnianą galerię, która prowadzi do pomieszczeń na piętrze. Na początku XIX wieku drewniane ściany domu zostały zastąpione murowanymi z cegły i otynkowanymi.
Po II wojnie światowej budynek stał się częścią Państwowego Gospodarstwa Rolnego i został przystosowany do funkcji wielorodzinnego domu mieszkalnego. W latach 2010-2011, w ramach projektu „Wielokulturowe dziedzictwo Żuław poprzez modernizację domu podcieniowego w Miłocinie, w gminie Cedry Wielkie”, budynek przeszedł gruntowny remont. Adaptacja zabytku wpisuje się w ciąg działań służących ożywieniu Szlaku Mennonitów, biegnącego z Gdańska przez Żuławy Gdańskie.
Dom podcieniowy w Koszwałach
Majestatyczna bryła budowli z 1792 roku wznosi się na niewielkim, sztucznie usypanym pagórku i jest otoczona kasztanowcami. Pośrodku fasady umieszczono podcień o siedmiu drewnianych słupach arkadowych. Dom jest murowany z cegły, a szczyty mają konstrukcję szkieletową o ozdobnym układzie belek. Do sieni prowadzą barokowe drzwi. Układ wnętrza, z niewielkimi zmianami, jest pierwotny. Dom podcieniowy w Koszwałach można podziwiać tylko z zewnątrz, ponieważ jest własnością prywatną i nie jest udostępniony do zwiedzania. Będąc w Koszwałach można zajrzeć na teren parafii, gdzie do zewnętrznych ścian kościoła przymocowano mennonickie płyty nagrobne z nieistniejącego już cmentarza.
Dom podcieniowy w Marynowach
W samym środku wsi stoi dom, który jest wizytówką Żuław. Przepiękny podcieniowy budynek z 1803 roku, zbudowany przez Petera Loewena dla Johanna Jacoba Ziemera. Po Ziemerach posiadłość była w posiadaniu rodziny Pohlmann, Kling i mennonickich rodzin Claassen i Brucks, które trafiły na te ziemie jako osadnicy z Niderlandów. Dom przez lata przechodził z rąk do rąk, przeżył zawirowania wojenne, dziś wynajmowane są w nim pokoje.
Domy podcieniowe są dziś symbolem kultury Żuław i ważnym elementem dziedzictwa architektonicznego Pomorza. Pokazują, jak dawni mieszkańcy potrafili dostosować budownictwo do trudnych warunków środowiskowych oraz jak łączyli praktyczność z estetyką. Choć wiele z nich nie przetrwało, zachowane przykłady przypominają o wielokulturowej historii regionu i są cennymi zabytkami drewnianej architektury Europy Środkowej.
