Nie tylko swetry i koce. Projektanci pokazują, do czego może dziś służyć owcza wełna

Materiał, który został zapomniany

Przez stulecia wełna była jednym z podstawowych materiałów codziennego życia. Dawała ciepło, pracę i możliwość przetrwania, a wokół jej pozyskiwania i obróbki powstały całe systemy wiedzy i rzemiosła. Dziś sytuacja wygląda zupełnie inaczej. Runo rodzimych ras owiec często jest tak tanie, że jego sprzedaż nie pokrywa nawet kosztów strzyżenia. W efekcie część surowca trafia do odpadów, hodowla owiec staje się mniej opłacalna, a wraz z nią zanikają tradycyjne umiejętności i zmienia się krajobraz.

Wystawa „Wełna”, prezentowana w zabytkowej Elektrowni Karola Scheiblera w łódzkiej Fuzji od 5 do 18 października, przygląda się temu problemowi z perspektywy designu. Nie jest jednak wystawą o nostalgii. Przeciwnie – pokazuje, że materiał kojarzony z tradycyjnym rzemiosłem może dziś odpowiadać na bardzo współczesne potrzeby. Kuratorką wystawy jest dr Katarzyna Pełka-Bura.

Od redyku do projektowania

Historia wełny zaczyna się znacznie wcześniej niż przy warsztacie tkackim. Jest związana z krajobrazem, hodowlą i rytmem życia pasterzy. Wiosenny redyk rozpoczynał sezon wypasu, a wspólna praca baców i gospodarzy opierała się na współpracy i zaufaniu. Wypas owiec miał przy tym wpływ na wygląd górskich hal i utrzymanie ich bioróżnorodności.

Wystawa pokazuje kolejne etapy drogi surowca: od hodowli i strzyży, przez sortowanie, mycie, gręplowanie i przędzenie, po tkanie, farbowanie i wykończenie. Obok współczesnych narzędzi pojawiają się te, które przez pokolenia służyły do pracy z włóknem.

Szczególne miejsce zajmują tradycyjne techniki wpisane na krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego – między innymi tkanie rękawic furmańskich przez Czarnych Górali oraz koronka koniakowska. Ta ostatnia zostaje pokazana w nieoczywistej odsłonie: naturalna wełna staje się materiałem współczesnej linii ubrań szydełkowanych przez Lucynę Ligocką-Kohut.

Dywan wełniany Agnella Osada z kolekcji Mokosz to coś więcej niż tylko element wyposażenia. To tkana opowieść inspirowana folklorem Podlasia, która doskonale odnajdzie się jako nowoczesny dywan do salonu, sypialni czy gabinetu. Wzór dywanu Osada czerpie z niezwykłej tradycji janowskich tkanin dwuosnowowych, na których mistrzynie tkactwa artystycznego uwieczniały sceny z życia wsi. Domy, drzewa, zwierzęta i ludzie układają się tu w pełne detali kompozycje. Każdy element ma swoje miejsce, tworząc obraz świata żyjącego własnym rytmem — blisko natury i zmieniających się pór roku. To dywan, który nie tylko zdobi przestrzeń, ale zatrzymuje w niej fragment dawnej opowieści. Im dłużej na niego patrzysz, tym więcej dostrzegasz: dom, drzewo, człowieka, zwierzę. Proste rzeczy i ważne chwile, które są bliskie każdemu z nas. Jako polski producent dbamy o to, by za unikalnym designem szła bezkompromisowa jakość. Dywan Osada został utkany w całości z niebarwionej, naturalnej wełny. Jej stonowana kolorystyka idealnie podkreśla autentyczność wzoru i nawiązuje do tradycyjnego rzemiosła. Naturalne włókno i jego subtelne odcienie tworzą spokojną, ponadczasową całość. Tkaniny w formie dywanów-obrazów są dziś ozdobą wielu kolekcji muzealnych w kraju i za granicą. Z dumą podkreślamy, że dywan Osada został wyeksponowany w Muzeum Narodowym w Krakowie.

Wełna w nowej roli

Najciekawsze pytanie brzmi jednak: co możemy zrobić z tym materiałem dzisiaj?

Odpowiedzi udzielają prezentowane na wystawie projekty. Pracownia Tartaruga wykorzystuje surową, niefarbowaną wełnę do tworzenia kilimów. Magda Jurek projektuje OP kilim, którego geometryczny wzór wyrasta z systemu ceramicznych płytek. Beata Wietrzyńska sięga po końcówki serii włoskich producentów, traktując przemysłowy odpad jako pełnowartościowy materiał. Z kolei Julia Gmerek tworzy wielkoformatowe kompozycje z przędz pochodzących z drugiego obiegu.

Potencjał wełny nie kończy się jednak na tekstyliach. Filc może być materiałem dla akustyki wnętrz, a odpowiednio przetworzone runo – nawozem. Na Uniwersytecie Bielsko-Bialskim prowadzone są badania nad wykorzystaniem wełny w zielonych dachach, gdzie może pełnić funkcję warstwy retencyjnej i nawozowej. Projekt Caleo Weroniki Karskiej wykorzystuje z kolei właściwości izolacyjne wełny do ograniczenia zużycia energii podczas gotowania.

To właśnie w tym miejscu, na tej wystawie tradycja zaczyna spotykać się z innowacją. Wełna nie musi wrócić do naszych domów w takiej samej formie jak przed stu laty. Może pojawić się w nich jako tkanina, element wyposażenia, materiał akustyczny czy część rozwiązania odpowiadającego na wyzwania środowiskowe.

Afterloom opowiada historię przeszłości i przyszłości. Kolekcja reinterpretuje tradycyjne tkaniny ludowe ze wschodniej Polski, przenosząc charakterystyczne motywy zwierzęce i roślinne do nowego medium za pomocą autorskiej techniki druku 3D. Zamiast odtwarzać ręcznie tkane struktury czy imitować tkaninę, rozwija własny język formalny, wykorzystując zarówno unikalne możliwości, jak i nieodłączne ograniczenia technologii addytywnych. W ten sposób kolekcja tworzy dialog między tym, co wykonane ręcznie, a tym, co algorytmiczne, między dziedzictwem a innowacją.

Lokalność to nasz zasób

Wełna jest jednym z przykładów szerszego pytania, które stawia tegoroczne Polskie Forum Designu. Czym właściwie jest dziś lokalność?

Nie chodzi o prosty powrót do przeszłości ani o kopiowanie regionalnych wzorów. Lokalność może być zasobem – połączeniem materiałów, umiejętności, historii, krajobrazu, doświadczeń mieszkańców i wiedzy przekazywanej z pokolenia na pokolenie. Design może tę wiedzę zachować, ale również przetłumaczyć ją na współczesny język.

To ważne także w czasach, gdy produkty, wnętrza i usługi na całym świecie coraz bardziej się do siebie upodabniają. Rośnie znaczenie pochodzenia materiału, historii produktu, sposobu jego wykonania i relacji z miejscem. Rzemiosło przestaje być wyłącznie nostalgicznym dodatkiem. Staje się źródłem kompetencji, jakości i nowych pomysłów.

Siła dziedzictwa

O tym, jak przekładać lokalne dziedzictwo na współczesną wartość, będzie można rozmawiać podczas bezpłatnej konferencji „Siła dziedzictwa”, odbywającej się w ramach Forum Polskiego Designu. Na wydarzeniu 9 października w Łódź Art Center (Tymienieckiego 3) spotkają się przedstawiciele różnych środowisk – projektanci, przedsiębiorcy, samorządowcy i osoby zajmujące się kulturą oraz promocją miejsc.

Konferencja poszerza perspektywę wystawy „Wełna”. Jeśli bowiem lokalny materiał czy tradycyjna technika mają przetrwać potrzebują nowych zastosowań, odbiorców i modeli funkcjonowania. Dziedzictwo może stać się częścią współczesnej gospodarki, projektowania i budowania tożsamości miejsc – pod warunkiem, że będzie traktowane jako żywa wiedza, a nie muzealny eksponat.

Projektowanie przyszłości z tego, co już mamy

Podobne pytania stawia międzynarodowy konkurs make me! „Dziedzictwo Przyszłości”. To jeden z najważniejszych aspektów tegorocznej specjalnej edycji Forum Polskiego Designu, ponieważ poświęcony jest projektom wyrastającym właśnie z lokalnych materiałów, technik, wiedzy i historii.

W tym roku formuła konkursu została otwarta na wszystkich pełnoletnich twórców – bez kryterium wieku. Swoje projekty mogą zgłaszać projektanci, rzemieślnicy, twórcy ludowi, studenci, absolwenci, pracownie i firmy, indywidualnie lub zespołowo. Liczy się nie metryka autora, ale pomysł i sposób, w jaki dziedzictwo zostaje wykorzystane we współczesnym projektowaniu.

Do konkursu można zgłaszać zarówno gotowe produkty i prototypy, jak i koncepcje czy projekty 3D. Jury będzie szukać rozwiązań oryginalnych, estetycznych i zakorzenionych w lokalności, ale także takich, które mają potencjał wdrożeniowy, rynkowy, komunikacyjny lub eksperymentalny. Główna nagroda wynosi 15 tys. zł brutto, a projekty finalistów zostaną pokazane podczas specjalnej edycji Łódź Design Festival oraz – w przypadku wybranych prac – podczas Barcelona Design Week.

Uzupełnieniem konkursu jest kategoria „Przedmiot promujący województwo łódzkie”. Tu inspiracją mogą być między innymi włókiennicza i przemysłowa historia regionu, lokalne rzemiosło, przyroda, ceramika czy tradycyjne wzory. Chodzi jednak nie o stworzenie kolejnej pamiątki z herbem województwa, lecz o znalezienie współczesnego języka opowieści o miejscu.

Przeszłość jako materiał przyszłości

Wystawa „Wełna”, konferencja „Siła dziedzictwa” i konkurs make me! „Dziedzictwo Przyszłości” tworzą trzy różne, ale uzupełniające się perspektywy. Pierwsza pokazuje konkretny materiał i jego możliwości. Druga pyta o rolę dziedzictwa w rozwoju miejsc i społeczności. Trzecia sprawdza, co projektanci mogą z lokalnej wiedzy stworzyć na przyszłość.

Wspólny mianownik jest jeden: lokalność nie musi oznaczać oglądania się wstecz. Przeciwnie – może być punktem wyjścia do projektowania tego, co dopiero przed nami.

A wełna? Być może właśnie teraz dostaje drugą szansę. Nie jako relikt przeszłości, ale jako materiał, którego możliwości dopiero zaczynamy na nowo odkrywać.

Polskie Forum Designu 2026 „Lokalność” pokazuje, że dziedzictwo nie jest zamkniętym zbiorem form, które należy jedynie chronić lub odtwarzać. Jest żywym systemem wiedzy, który można rozwijać, interpretować i wprowadzać w nowe konteksty. Tradycyjna technika, lokalny surowiec czy charakterystyczny sposób pracy mogą prowadzić do rozwiązań współczesnych zarówno pod względem funkcji i estetyki, jak też technologii, odpowiedzialności środowiskowej i sposobu produkcji. A wełna jest tu znakomitym przykładem: to, co przez chwilę wydawało się odpadem, może okazać się jednym z najbardziej interesujących surowców przyszłości.

Polskie Forum Designu 2026 „Lokalność” odbędzie się w Łodzi w dniach 8–11 października.
Wystawa „Wełna” będzie prezentowana w łódzkiej Fuzji od 5 do 18 października.
Konferencja „Siła dziedzictwa” odbędzie się 9 października o godzinie 10:00 w Łódź Art Center.

Więcej informacji: https://lodzdesign.com, https://lodzdesign.com/make-me-2026-dziedzictwo-przyszlosci/, https://lodzdesign.com/polskie-forum-designu-lokalnosc/