Polska Akademia Nauk rozpoczęła prace nad stworzeniem nowego Muzeum Historii Naturalnej w Warszawie - instytucji, która może stać się jednym z najważniejszych centrów naukowo-edukacyjnych Europy Środkowej.
Przez dziesięciolecia Polska pozostawała jednym z nielicznych dużych krajów europejskich bez nowoczesnego, narodowego muzeum historii naturalnej. Podczas gdy miliony turystów odwiedzały słynne placówki w Londynie, Paryżu czy Nowym Jorku, warszawskie zbiory paleontologiczne, zoologiczne i geologiczne pozostawały rozproszone po magazynach instytutów naukowych. Teraz ma się to zmienić. Polska Akademia Nauk zamierza stworzyć nowe Muzeum Historii Naturalnej w Warszawie.
Na razie nie podano oficjalnej lokalizacji planowanego Muzeum Historii Naturalnej w Warszawie. Polska Akademia Nauk ogłosiła rozpoczęcie prac koncepcyjnych, ale projekt jest jeszcze na bardzo wczesnym etapie. Wiadomo jednak, że twórcy chcą stworzyć nowoczesną, interaktywną przestrzeń inspirowaną najlepszymi muzeami świata. Tymczasem wizja muzeum pełnego szkieletów dinozaurów, meteorytów i bursztynów z zatopionymi owadami rozpala umysły warszawiaków.
Dlaczego Warszawa nie ma swojego muzeum historii nauki?
W wielu krajach narodowe muzea historii naturalnej powstawały już w XIX wieku jako symbole nowoczesności i rozwoju nauki. W Polsce historia była bardziej skomplikowana - rozbiory, wojny światowe, zniszczenia Warszawy i późniejsze problemy finansowe sprawiły, że priorytety państwa były inne.
Jednocześnie polscy naukowcy przez lata zgromadzili ogromne kolekcje o światowej wartości. Według informacji PAN przyszłe muzeum miałoby korzystać ze zbiorów liczących około 9 milionów okazów przyrodniczych. Większość z nich nigdy nie była szeroko prezentowana publicznie.
Wśród najcenniejszych eksponatów znajdują się:
- jedne z największych na świecie kolekcji bursztynu i inkluzji,
- unikatowe skamieniałości paleozoicznych ryb,
- szczątki ssaków plejstoceńskich,
- kolekcje meteorytów,
- zbiory bezkręgowców morskich,
- szkielety dinozaurów i pradawnych zwierząt.
To właśnie te zbiory mają stać się fundamentem nowego muzeum.
Muzea historii naturalnej na świecie
W wielu światowych metropoliach takie placówki są czymś więcej niż tylko muzeami. Stały się ikonami miast.
Natural History Museum, Londyn
W samym sercu londyńskiej dzielnicy South Kensington stoi budynek, który bardziej przypomina monumentalną świątynię lub średniowieczną katedrę niż muzeum. Ogromne łuki, bogato zdobione fasady, kamienne zwierzęta wyrzeźbione w ścianach i gigantyczny hall wejściowy sprawiają, że już od pierwszych chwil odwiedzający mają poczucie obcowania z czymś wyjątkowym. To właśnie Natural History Museum - jedna z najbardziej znanych instytucji naukowych i muzealnych świata. Dla Wielkiej Brytanii Natural History Museum jest symbolem epoki, w której nauka, imperium i odkrycia geograficzne kształtowały nowoczesny świat.
Historia muzeum zaczyna się w XVIII wieku i jest związana z postacią sir Hansa Sloane’a - lekarza, kolekcjonera i przyrodnika, który przez całe życie gromadził okazy roślin, zwierząt, minerałów i artefaktów z różnych części świata. Po jego śmierci gigantyczna kolekcja została przekazana państwu brytyjskiemu i stała się fundamentem późniejszego British Museum. Z czasem zbiory przyrodnicze rozrosły się tak bardzo, że potrzebowały osobnej siedziby. W XIX wieku Wielka Brytania była globalnym imperium, a statki przywoziły do Londynu tysiące okazów z Afryki, Azji, Australii i obu Ameryk. Nowy budynek otwarto w 1881 roku. Zaprojektował go Alfred Waterhouse, który stworzył jedną z najbardziej charakterystycznych budowli Londynu. Architektura muzeum do dziś robi ogromne wrażenie — fasady pokryte są ceramicznymi płytkami z motywami zwierząt, roślin i stworzeń prehistorycznych.
Najbardziej znaną częścią muzeum pozostaje Hintze Hall - gigantyczny hol wejściowy, który przez dziesięciolecia kojarzony był z monumentalnym szkieletem diplodoka zwanym "Dippy". Dippy był kopią diplodoka podarowaną Wielkiej Brytanii na początku XX wieku przez amerykańskiego przemysłowca Andrew Carnegiego. Przez ponad sto lat stał się jedną z największych ikon muzeum i symbolem dziecięcej fascynacji dinozaurami. Kilka lat temu muzeum podjęło jednak odważną decyzję: diplodoka zastąpiono szkieletem prawdziwego płetwala błękitnego o nazwie "Hope". To, co widzą zwiedzający, stanowi jedynie niewielką część kolekcji muzeum. Natural History Museum posiada ponad 80 milionów okazów przyrodniczych.
American Museum of Natural History, Nowy Jork
Wśród wszystkich muzeów historii naturalnej świata to właśnie nowojorskie American Museum of Natural History - często skracane do AMNH - uchodzi za jedno z najbardziej imponujących i najbardziej rozpoznawalnych. Dla wielu osób to wręcz archetyp muzeum przyrodniczego: gigantyczne szkielety dinozaurów, ogromny model płetwala błękitnego zawieszony pod sufitem, tajemnicze dioramy przedstawiające afrykańskie sawanny oraz sale pełne meteorytów, minerałów i reliktów dawnych cywilizacji. Większość tych zbiorów nigdy nie trafia na wystawy. Znajdują się w magazynach i laboratoriach dostępnych głównie dla naukowców. Placówka jest jednym z najważniejszych centrów badań przyrodniczych na świecie.
Muzeum znajduje się przy Central Park West na Manhattanie i zajmuje ogromny kompleks budynków położonych naprzeciwko Central Parku. Powstało w 1869 roku, kiedy Stany Zjednoczone zaczynały budować swoją pozycję naukową i kulturową. Już od początku ambicje instytucji były gigantyczne - miała nie tylko prezentować eksponaty, ale także prowadzić badania naukowe na skalę światową.
Najbardziej znaną częścią muzeum pozostają hale dinozaurów. Słynna hala David H. Koch Dinosaur Wing należy do najważniejszych ekspozycji paleontologicznych na świecie. Można tam zobaczyć szkielety Tyrannosaurusa rexa, Apatozaura, Triceratopsa, Stegozaura, pradawne ssaki czy ślady dinozaurów zachowane w skałach. Jednym z najgłośniejszych wydarzeń ostatnich lat było pojawienie się "Apex" — jednego z najlepiej zachowanych szkieletów stegozaura, mającego około 150 milionów lat.
Muséum national d'Histoire naturelle, Paryż
Muséum National d’Histoire naturelle to instytucja, która łączy w sobie cechy muzeum, ogrodu botanicznego, centrum badań naukowych, uniwersytetu i ogromnego archiwum historii życia na Ziemi. Historia muzeum sięga XVII wieku. Początkowo był to królewski ogród roślin leczniczych - Jardin royal des plantes médicinales - założony w 1635 roku za panowania Ludwika XIII. Ogród miał służyć badaniom medycznym i uprawie roślin wykorzystywanych w leczeniu. Z czasem miejsce zaczęło się rozrastać. Powstawały nowe kolekcje minerałów, zwierząt, skamieniałości i egzotycznych roślin przywożonych do Francji z różnych części świata.
Prawdziwy przełom nastąpił jednak podczas rewolucji francuskiej. W 1793 roku instytucja została oficjalnie przekształcona w Muséum national d’Histoire naturelle - narodowe muzeum historii naturalnej dostępne dla obywateli republiki. To bardzo ważny moment w historii europejskiej nauki. Muzeum przestało być prywatną kolekcją monarchii i stało się publiczną instytucją służącą edukacji społeczeństwa.
W przeciwieństwie do wielu muzeów historii naturalnej świata, paryska instytucja nie ogranicza się do jednego budynku. Jej centrum stanowi ogromny Jardin des Plantes — ogród botaniczny zajmujący dziesiątki hektarów. Wśród alei i historycznych budynków można znaleźć kolekcje egzotycznych roślin, gigantyczne szklarnie tropikalne czy małe zoo.
Jednak najważniejsza jest Grande Galerie de l’Évolution - Wielka Galeria Ewolucji. Wysokie na kilka pięter wnętrze przypomina bardziej teatralną scenografię niż tradycyjne muzeum. Zwiedzający nie oglądają tu pojedynczych gablot ustawionych w rzędach. Zwierzęta zostały rozmieszczone w dynamicznych scenach wyglądających jak zatrzymany ruch. Całość oświetlona jest dramatycznym światłem i dźwiękami natury. Efekt przypomina wielki spektakl o ewolucji życia.
Drugą słynną częścią muzeum pozostaje Galerie de Paléontologie et d’Anatomie comparée - galeria paleontologii i anatomii porównawczej. To miejsce ma zupełnie inny klimat niż nowoczesna galeria ewolucji. Wysokie XIX-wieczne sale pełne są rzędów szkieletów ustawionych niemal jak armia dawnych stworzeń.
Nie tylko dinozaury
Choć szkielety tyranozaurów przyciągają tłumy, współczesne muzea historii naturalnej pełnią znacznie szerszą funkcję. Dziś są one miejscami dyskusji o zmianach klimatycznych, o wymieraniu gatunków, o ochronie oceanów, o wpływie człowieka na środowisko czy o przyszłości planety.
Nowoczesne ekspozycje często łączą naukę z emocjami. Zwiedzający mogą zobaczyć modele topniejących lodowców, przejść przez symulację amazońskiej dżungli albo obserwować skutki katastrof ekologicznych. Warszawskie muzeum ma szansę pójść właśnie w tym kierunku - szczególnie że temat zmian klimatu staje się coraz ważniejszy także w Polsce.
Współczesne muzea coraz częściej stają się architektonicznymi manifestami. Budynki mają przyciągać równie mocno jak same wystawy. Przykładem może być Museum für Naturkunde czy futurystyczne centra nauki w Azji i krajach Zatoki Perskiej.
W Polsce także rośnie znaczenie nowoczesnej architektury muzealnej. Debaty wokół nowych budynków muzealnych w Warszawie pokazują, jak bardzo takie inwestycje wpływają na tożsamość miasta. Dyskusje mieszkańców dotyczą już nie tylko samych wystaw, ale również tego, jak nowe instytucje wpisują się w przestrzeń stolicy. Jeżeli warszawskie Muzeum Historii Naturalnej rzeczywiście powstanie w spektakularnej formie architektonicznej, może stać się jednym z nowych symboli miasta.
